Vergil Aeneis Literatur

 

Publius Vergilius Maro

 

Aeneis - liber VI

Wird demnächst von Schülerinnen und Schülern der Oberstufe bearbeitet.

 

auxilia  
1

Sic fatur lacrimans, classique immittit habenas

2

et tandem Euboicis Cumarum adlabitur oris.

3

obvertunt pelago proras; tum dente tenaci

4

ancora fundabat nauis et litora curvae

5

praetexunt puppes. iuvenum manus emicat ardens

6

litus in Hesperium; quaerit pars semina flammae

7

abstrusa in venis silicis, pars densa ferarum

8

tecta rapit silvas inventaque flumina monstrat.

9

at pius Aeneas arces quibus altus Apollo

10

praesidet horrendaeque procul secreta Sibyllae,

11

antrum immane, petit, magnam cui mentem animumque

12

Delius inspirat vates aperitque futura.

13

iam subeunt Triuiae lucos atque aurea tecta.

14

Daedalus, ut fama est, fugiens Minoia regna

15

praepetibus pennis ausus se credere caelo

16

insuetum per iter gelidas enavit ad Arctos,

17

Chalcidicaque levis tandem super astitit arce.

18

redditus his primum terris tibi, Phoebe, sacravit

19

remigium alarum posuitque immania templa.

20

in foribus letum Androgeo; tum pendere poenas

21

Cecropidae iussi (miserum!) septena quotannis

22

corpora natorum; stat ductis sortibus urna.

23

contra elata mari respondet Cnosia tellus:

24

hic crudelis amor tauri suppostaque furto

25

Pasiphae mixtumque genus prolesque biformis

26

Minotaurus inest, Veneris monimenta nefandae,

27

hic labor ille domus et inextricabilis error;

28

magnum reginae sed enim miseratus amorem

29

Daedalus ipse dolos tecti ambagesque resolvit,

30

caeca regens filo vestigia. tu quoque magnam

31

partem opere in tanto, sineret dolor, Icare, haberes.

32

bis conatus erat casus effingere in auro,

33

bis patriae cecidere manus. quin protinus omnia

34

perlegerent oculis, ni iam praemissus Achates

35

adforet atque una Phoebi Triviaeque sacerdos,

36

Deiphobe Glauci, fatur quae talia regi:

37

non hoc ista sibi tempus spectacula poscit;

38

nunc grege de intacto septem mactare iuvencos

39

praestiterit, totidem lectas ex more bidentis.

40

talibus adfata Aenean (nec sacra morantur

41

iussa viri) Teucros uocat alta in templa sacerdos.

42

Excisum Euboicae latus ingens rupis in antrum,

43

quo lati ducunt aditus centum, ostia centum,

44

unde ruunt totidem voces, responsa Sibyllae.

45

ventum erat ad limen, cum virgo poscere fata

46

tempus ait; deus ecce deus! cui talia fanti

47

ante fores subito non vultus, non color unus,

48

non comptae mansere comae; sed pectus anhelum,

49

et rabie fera corda tument, maiorque videri

50

nec mortale sonans, adflata est numine quando

51

iam propiore dei. cessas in vota precesque,

52

Tros ait Aenea? cessas? neque enim ante dehiscent

53

attonitae magna ora domus. et talia fata

54

conticuit. gelidus Teucris per dura cucurrit

55

ossa tremor, funditque preces rex pectore ab imo:

56

Phoebe, gravis Troiae semper miserate labores,

57

Dardana qui Paridis derexti tela manusque

58

corpus in Aeacidae, magnas obeuntia terras

59

tot maria intravi duce te penitusque repostas

60

Massylum gentis praetentaque Syrtibus arva:

61

iam tandem Italiae fugientis prendimus oras.

62

hac Troiana tenus fuerit fortuna secuta;

63

vos quoque Pergameae iam fas est parcere genti,

64

dique deaeque omnes, quibus obstitit Ilium et ingens

65

gloria Dardaniae. tuque, o sanctissima vates,

66

praescia venturi, da (non indebita posco

67

regna meis fatis) Latio considere Teucros

68

errantisque deos agitataque numina Troiae.

69

tum Phoebo et Triuiae solido de marmore templum

70

instituam festosque dies de nomine Phoebi.

71

te quoque magna manent regnis penetralia nostris:

72

hic ego namque tuas sortis arcanaque fata

73

dicta meae genti ponam, lectosque sacrabo,

74

alma, viros. foliis tantum ne carmina manda,

75

ne turbata volent rapidis ludibria ventis;

76

ipsa canas oro. finem dedit ore loquendi.

77

At Phoebi nondum patiens immanis in antro

78

bacchatur vates, magnum si pectore possit

79

excussisse deum; tanto magis ille fatigat

80

os rabidum, fera corda domans, fingitque premendo.

81

ostia iamque domus patuere ingentia centum

82

sponte sua vatisque ferunt responsa per auras:

83

o tandem magnis pelagi defuncte periclis

84

(sed terrae graviora manent), in regna Lavini

85

Dardanidae venient (mitte hanc de pectore curam),

86

sed non et venisse volent. bella, horrida bella,

87

et Thybrim multo spumantem sanguine cerno.

88

non Simois tibi nec Xanthus nec Dorica castra

89

defuerint; alius Latio iam partus Achilles,

90

natus et ipse dea; nec Teucris addita Iuno 

91

usquam aberit, cum tu supplex in rebus egenis

92

quas gentis Italum aut quas non oraveris urbes!

93

causa mali tanti coniunx iterum hospita Teucris

94

externique iterum thalami.

´95

tu ne cede malis, sed contra audentior ito,

96

qua tua te Fortuna sinet. via prima salutis

97

(quod minime reris) Graia pandetur ab urbe.

98

Talibus ex adyto dictis Cumaea Sibylla

99

horrendas canit ambages antroque remugit,

100

obscuris vera involvens: ea frena furenti

101

concutit et stimulos sub pectore vertit Apollo.

102

ut primum cessit furor et rabida ora quierunt,

103

incipit Aeneas heros: non ulla laborum,

104

o virgo, nova mi facies inopinave surgit;

105

omnia praecepi atque animo mecum ante peregi.

106

unum oro: quando hic inferni ianua regis

107

dicitur et tenebrosa palus Acheronte refuso,

108

ire ad conspectum cari genitoris et ora

199

contingat; doceas iter et sacra ostia pandas.

110

illum ego per flammas et mille sequentia tela

111

eripui his umeris medioque ex hoste recepi;

112

ille meum comitatus iter maria omnia mecum

113

atque omnis pelagique minas caelique ferebat,

114

invalidus, viris ultra sortemque senectae.

115

quin, ut te supplex peterem et tua limina adirem,

116

idem orans mandata dabat. gnatique patrisque,

117

alma, precor, miserere (potes namque omnia, nec te

118

nequiquam lucis Hecate praefecit Auernis),

119

si potuit manis accersere coniugis Orpheus

120

Threicia fretus cithara fidibusque canoris,

121

si fratrem Pollux alterna morte redemit 

122

itque reditque viam totiens. quid Thesea, magnum

123

quid memorem Alciden? et mi genus ab Iove summo.

124

Talibus orabat dictis arasque tenebat,

125

cum sic orsa loqui uates: sate sanguine divum,

126

Tros Anchisiade, facilis descensus Averno:

127

noctes atque dies patet atri ianua Ditis;

128

sed revocare gradum superasque evadere ad auras,

129

hoc opus, hic labor est. pauci, quos aequus amavit

130

Iuppiter aut ardens evexit ad aethera virtus,

131

dis geniti potuere. tenent media omnia silvae,

132

Cocytusque sinu labens circumvenit atro.

133

quod si tantus amor menti, si tanta cupido est

134

bis Stygios innare lacus, bis nigra videre

135

Tartara, et insano iuvat indulgere labori,

136

accipe quae peragenda prius. latet arbore opaca

137

aureus et foliis et lento vimine ramus,

138

Iunoni infernae dictus sacer; hunc tegit omnis

139

lucus et obscuris claudunt convallibus umbrae.

140

sed non ante datur telluris operta subire

141

auricomos quam quis decerpserit arbore fetus.

142

hoc sibi pulchra suum ferri Proserpina munus

143

instituit. primo auulso non deficit alter

144

aureus, et simili frondescit virga metallo.

145

ergo alte vestiga oculis et rite repertum

146

carpe manu; namque ipse volens facilisque sequetur,

147

si te fata vocant; aliter non viribus ullis

148

vincere nec duro poteris convellere ferro.

149

praeterea iacet exanimum tibi corpus amici

150

(heu nescis) totamque incestat funere classem,

151

dum consulta petis nostroque in limine pendes.

152

sedibus hunc refer ante suis et conde sepulcro.

153

duc nigras pecudes; ea prima piacula sunto. 

154

sic demum lucos Stygis et regna inuia vivis

155

aspicies. dixit, pressoque obmutuit ore.

156

Aeneas maesto defixus lumina vultu

157

ingreditur linquens antrum, caecosque volutat

158

eventus animo secum. cui fidus Achates

159

it comes et paribus curis vestigia figit.

160

multa inter sese vario sermone serebant,

161

quem socium exanimum vates, quod corpus humandum

162

diceret. atque illi Misenum in litore sicco,

163

ut venere, vident indigna morte peremptum,

164

Misenum Aeoliden, quo non praestantior alter

165

aere ciere uiros Martemque accendere cantu.

166

Hectoris hic magni fuerat comes, Hectora circum

167

et lituo pugnas insignis obibat et hasta.

168

postquam illum vita victor spoliavit Achilles,

169

Dardanio Aeneae sese fortissimus heros

170

addiderat socium, non inferiora secutus.

171

sed tum, forte cava dum personat aequora concha,

172

demens, et cantu vocat in certamina divos,

173

aemulus exceptum Triton, si credere dignum est,

174

inter saxa virum spumosa immerserat unda.

175

ergo omnes magno circum clamore fremebant,

176

praecipue pius Aeneas. tum iussa Sibyllae,

177

haud mora, festinant flentes aramque sepulcri

178

congerere arboribus caeloque educere certant.

179

itur in antiquam silvam, stabula alta ferarum;

180

procumbunt piceae, sonat icta securibus ilex

181

fraxineaeque trabes cuneis et fissile robur

182

scinditur, advolvunt ingentis montibus ornos.

183

Nec non Aeneas opera inter talia primus

184

hortatur socios paribusque accingitur armis.

185

atque haec ipse suo tristi cum corde volutat 

186

aspectans silvam immensam, et sic forte precatur:

187

si nunc se nobis ille aureus arbore ramus

188

ostendat nemore in tanto! quando omnia vere

189

heu nimium de te vates, Misene, locuta est.

190

vix ea fatus erat, geminae cum forte columbae

191

ipsa sub ora viri caelo venere volantes,

192

et viridi sedere solo. tum maximus heros

193

maternas agnovit avis laetusque precatur:

194

este duces, o, si qua via est, cursumque per auras

195

derigite in lucos ubi pinguem dives opacat

196

ramus humum. tuque, o, dubiis ne defice rebus,

197

diva parens. sic effatus vestigia pressit

198

observans quae signa ferant, quo tendere pergant.

199

pascentes illae tantum prodire volando

200

quantum acie possent oculi servare sequentum.

201

inde ubi venere ad fauces grave olentis Averni,

202

tollunt se celeres liquidumque per aera lapsae

203

sedibus optatis gemina super arbore sidunt,

204

discolor unde auri per ramos aura refulsit.

205

quale solet silvis brumali frigore viscum

206

fronde virere noua, quod non sua seminat arbos,

207

et croceo fetu teretis circumdare truncos,

208

talis erat species auri frondentis opaca

209

ilice, sic leni crepitabat brattea vento.

210

corripit Aeneas extemplo avidusque refringit

211

cunctantem, et vatis portat sub tecta Sibyllae.

212

Nec minus interea Misenum in litore Teucri

213

flebant et cineri ingrato suprema ferebant.

214

principio pinguem taedis et robore secto

215

ingentem struxere pyram, cui frondibus atris

216

intexunt latera et feralis ante cupressos

217

constituunt, decorantque super fulgentibus armis. 

218

pars calidos latices et aena undantia flammis

219

expediunt, corpusque lavant frigentis et unguunt.

220

fit gemitus. tum membra toro defleta reponunt

221

purpureasque super vestis, velamina nota,

222

coniciunt. pars ingenti subiere feretro,

223

triste ministerium, et subiectam more parentum

224

aversi tenuere facem. congesta cremantur

225

turea dona, dapes, fuso crateres oliuo.

226

postquam conlapsi cineres et flamma quievit,

227

reliquias vino et bibulam lavere favillam,

228

ossaque lecta cado texit Corynaeus aeno.

229

idem ter socios pura circumtulit unda

230

spargens rore leui et ramo felicis oliuae,

231

lustravitque viros dixitque novissima verba.

232

at pius Aeneas ingenti mole sepulcrum

233

imponit suaque arma viro remumque tubamque

234

monte sub aerio, qui nunc Misenus ab illo

235

dicitur aeternumque tenet per saecula nomen.

236

His actis propere exsequitur praecepta Sibyllae.

237

spelunca alta fuit vastoque immanis hiatu,

238

scrupea, tuta lacu nigro nemorumque tenebris,

239

quam super haud ullae poterant impune volantes

240

tendere iter pennis: talis sese halitus atris

241

faucibus effundens supera ad convexa ferebat.

242

[unde locum Grai dixerunt nomine Aornum.]

243

quattuor hic primum nigrantis terga iuvencos

244

constituit frontique inuergit uina sacerdos,

245

et summas carpens media inter cornua saetas

246

ignibus imponit sacris, libamina prima,

247

voce vocans Hecaten caeloque Ereboque potentem.

248

supponunt alii cultros tepidumque cruorem 

249

succipiunt pateris. ipse atri velleris agnam

250

Aeneas matri Eumenidum magnaeque sorori

251

ense ferit, sterilemque tibi, Proserpina, vaccam;

252

tum Stygio regi nocturnas incohat aras

253

et solida imponit taurorum viscera flammis,

254

pingue super oleum fundens ardentibus extis.

255

ecce autem primi sub limina solis et ortus

256

sub pedibus mugire solum et iuga coepta moveri

257

silvarum, visaeque canes ululare per umbram

258

adventante dea. procul, o procul este, profani,

259

conclamat vates, totoque absistite luco;

260

tuque invade viam vaginaque eripe ferrum:

261

nunc animis opus, Aenea, nunc pectore firmo.

262

tantum effata furens antro se immisit aperto;

263

ille ducem haud timidis vadentem passibus aequat.

264

Di, quibus imperium est animarum, umbraeque silentes

265

et Chaos et Phlegethon, loca nocte tacentia late,

266

sit mihi fas audita loqui, sit numine vestro

267

pandere res alta terra et caligine mersas.

268

Ibant obscuri sola sub nocte per umbram

269

perque domos Ditis vacuas et inania regna:

270

quale per incertam lunam sub luce maligna

271

est iter in silvis, ubi caelum condidit umbra

272

Iuppiter, et rebus nox abstulit atra colorem.

273

vestibulum ante ipsum primisque in faucibus Orci

274

Luctus et ultrices posuere cubilia Curae,

275

pallentesque habitant Morbi tristisque Senectus,

276

et Metus et malesvada Fames ac turpis Egestas,

277

terribiles visu formae, Letumque Labosque;

278

tum consanguineus Leti Sopor et mala mentis 

279

Gaudia, mortiferumque aduerso in limine Bellum,

280

ferreique Eumenidum thalami et Discordia demens

281

vipereum crinem uittis innexa cruentis.

282

in medio ramos annosaque bracchia pandit

283

ulmus opaca, ingens, quam sedem Somnia uulgo

284

vana tenere ferunt, foliisque sub omnibus haerent.

285

multaque praeterea variarum monstra ferarum,

286

Centauri in foribus stabulant Scyllaeque biformes

287

et centumgeminus Briareus ac belua Lernae

288

horrendum stridens, flammisque armata Chimaera,

289

Gorgones Harpyiaeque et forma tricorporis umbrae.

290

corripit hic subita trepidus formidine ferrum

291

Aeneas strictamque aciem venientibus offert,

292

et ni docta comes tenuis sine corpore vitas

293

admoneat volitare caua sub imagine formae,

294

inruat et frustra ferro diverberet umbras.

295

Hinc via Tartarei quae fert Acherontis ad undas.

296

turbidus hic caeno vastaque voragine gurges

297

aestuat atque omnem Cocyto eructat harenam.

298

portitor has horrendus aquas et flumina servat

299

terribili squalore Charon, cui plurima mento

300

canities inculta iacet, stant lumina flamma,

301

sordidus ex umeris nodo dependet amictus.

302

ipse ratem conto subigit uelisque ministrat

303

et ferruginea subvectat corpora cumba,

304

iam senior, sed cruda deo viridisque senectus.

305

huc omnis turba ad ripas effusa ruebat,

206

matres atque viri defunctaque corpora vita

307

magnanimum heroum, pueri innuptaeque puellae,

308

impositique rogis iuvenes ante ora parentum:

309

quam multa in siluis autumni frigore primo

310

lapsa cadunt folia, aut ad terram gurgite ab alto

311

quam multae glomerantur aues, ubi frigidus annus

312

trans pontum fugat et terris immittit apricis.

313

stabant orantes primi transmittere cursum

314

tendebantque manus ripae ulterioris amore.

315

navita sed tristis nunc hos nunc accipit illos,

316

ast alios longe summotos arcet harena.

317

Aeneas miratus enim motusque tumultu

318

dic, ait, o virgo, quid vult concursus ad amnem?

319

quidue petunt animae? uel quo discrimine ripas

320

hae linquunt, illae remis vada livida verrunt?

321

olli sic breviter fata est longaeva sacerdos:

322

Anchisa generate, deum certissima proles,

323

Cocyti stagna alta vides Stygiamque paludem,

324

di cuius iurare timent et fallere numen.

325

haec omnis, quam cernis, inops inhumataque turba est;

326

portitor ille Charon; hi, quos vehit unda, sepulti.

327

nec ripas datur horrendas et rauca fluenta

328

transportare prius quam sedibus ossa quierunt.

329

centum errant annos volitantque haec litora circum;

330

tum demum admissi stagna exoptata revisunt.

331

constitit Anchisa satus et vestigia pressit

332

multa putans sortemque animo miseratus iniquam.

333

cernit ibi maestos et mortis honore carentis

334

Leucaspim et Lyciae ductorem classis Oronten,

335

quos simul a Troia ventosa per aequora vectos

336

obruit Auster, aqua involvens navemque virosque.

337

Ecce gubernator sese Palinurus agebat,

338

qui Libyco nuper cursu, dum sidera servat,

339

exciderat puppi mediis effusus in undis.

340

hunc ubi vix multa maestum cognovit in umbra,

341

sic prior adloquitur: quis te, Palinure, deorum

342

eripuit nobis medioque sub aequore mersit?

343

dic age. namque mihi, fallax haud ante repertus,

344

hoc uno responso animum delusit Apollo,

345

qui fore te ponto incolumem finisque canebat

346

venturum Ausonios. en haec promissa fides est?

347

ille autem: neque te Phoebi cortina fefellit,

348

dux Anchisiade, nec me deus aequore mersit.

349

namque gubernaclum multa vi forte revulsum,

350

cui datus haerebam custos cursusque regebam,

351

praecipitans traxi mecum. maria aspera iuro

352

non ullum pro me tantum cepisse timorem,

353

quam tua ne spoliata armis, excussa magistro,

354

deficeret tantis navis surgentibus undis.

355

tris Notus hibernas immensa per aequora noctes

356

vexit me violentus aqua; uix lumine quarto

357

prospexi Italiam summa sublimis ab unda.

358

paulatim adnabam terrae; iam tuta tenebam,

359

ni gens crudelis madida cum veste gravatum

360

prensantemque uncis manibus capita aspera montis

361

ferro invasisset praedamque ignara putasset.

362

nunc me fluctus habet versantque in litore venti.

363

quod te per caeli iucundum lumen et auras,

364

per genitorem oro, per spes surgentis Iuli,

365

eripe me his, inuicte, malis: aut tu mihi terram

366

inice, namque potes, portusque require Velinos;

367

aut tu, si qua via est, si quam tibi diua creatrix

368

ostendit (neque enim, credo, sine numine divum

369

flumina tanta paras Stygiamque innare paludem),

370

da dextram misero et tecum me tolle per undas,

371

sedibus ut saltem placidis in morte quiescam.

372

talia fatus erat coepit cum talia vates:

373

unde haec, o Palinure, tibi tam dira cupido?

374

tu Stygias inhumatus aquas amnemque severum

375

Eumenidum aspicies, ripamve iniussus adibis?

376

desine fata deum flecti sperare precando,

377

sed cape dicta memor, duri solacia casus.

378

nam tua finitimi, longe lateque per urbes

379

prodigiis acti caelestibus, ossa piabunt

380

et statuent tumulum et tumulo sollemnia mittent,

381

aeternumque locus Palinuri nomen habebit.

382

his dictis curae emotae pulsusque parumper

383

corde dolor tristi; gaudet cognomine terra.

384

Ergo iter inceptum peragunt fluvioque propinquant.

385

navita quos iam inde ut Stygia prospexit ab unda

386

per tacitum nemus ire pedemque advertere ripae,

387

sic prior adgreditur dictis atque increpat ultro:

388

quisquis es, armatus qui nostra ad flumina tendis,

389

fare age, quid venias, iam istinc et comprime gressum.

390

umbrarum hic locus est, somni noctisque soporae:

391

corpora viva nefas Stygia vectare carina.

392

nec vero Alciden me sum laetatus euntem

393

accepisse lacu, nec Thesea Pirithoumque,

394

dis quamquam geniti atque invicti viribus essent.

395

Tartareum ille manu custodem in vincla petivit

396

ipsius a solio regis traxitque trementem;

397

hi dominam Ditis thalamo deducere adorti.

398

quae contra breviter fata est Amphrysia vates:

399

nullae hic insidiae tales (absiste moveri),

400

nec vim tela ferunt; licet ingens ianitor antro

401

aeternum latrans exsanguis terreat umbras,

402

casta licet patrui servet Proserpina limen.

403

Troius Aeneas, pietate insignis et armis,

404

ad genitorem imas Erebi descendit ad umbras.

405

si te nulla movet tantae pietatis imago,

406

at ramum hunc (aperit ramum qui veste latebat)

407

agnoscas. tumida ex ira tum corda residunt;

408

nec plura his. ille admirans uenerabile donum

409

fatalis uirgae longo post tempore visum

410

caeruleam advertit puppim ripaeque propinquat.

411

inde alias animas, quae per iuga longa sedebant,

412

deturbat laxatque foros; simul accipit alveo

413

ingentem Aenean. gemuit sub pondere cumba

414

sutilis et multam accepit rimosa paludem.

415

tandem trans fluvium incolumis vatemque virumque

416

informi limo glaucaque exponit in ulva.

417

Cerberus haec ingens latratu regna trifauci

418

personat adverso recubans immanis in antro.

419

cui vates horrere videns iam colla colubris

420

melle soporatam et medicatis frugibus offam

421

obicit. ille fame rabida tria guttura pandens

422

corripit obiectam, atque immania terga resolvit

423

fusus humi totoque ingens extenditur antro.

424

occupat Aeneas aditum custode sepulto

425

evaditque celer ripam inremeabilis undae.

426

Continuo auditae voces vagitus et ingens

427

infantumque animae flentes, in limine primo

428

quos dulcis uitae exsortis et ab ubere raptos

429

abstulit atra dies et funere mersit acerbo;

430

hos iuxta falso damnati crimine mortis.

431

nec vero hae sine sorte datae, sine iudice, sedes:

432

quaesitor Minos urnam movet; ille silentum

433

consiliumque vocat vitasque et crimina discit.

434

proxima deinde tenent maesti loca, qui sibi letum

435

insontes peperere manu lucemque perosi

436

proiecere animas. quam vellent aethere in alto

437

nunc et pauperiem et duros perferre labores!

438

fas obstat, tristisque palus inamabilis undae

439

alligat et novies Styx interfusa coercet.

440

nec procul hinc partem fusi monstrantur in omnem

441

Lugentes campi; sic illos nomine dicunt.

442

hic quos durus amor crudeli tabe peredit

443

secreti celant calles et myrtea circum

444

silva tegit; curae non ipsa in morte relinquunt.

445

his Phaedram Procrinque locis maestamque Eriphylen

446

crudelis nati monstrantem vulnera cernit,

447

Euadnenque et Pasiphaen; his Laodamia

448

it comes et iuvenis quondam, nunc femina, Caeneus

449

rursus et in veterem fato revoluta figuram.

450

inter quas Phoenissa recens a vulnere Dido

451

errabat silua in magna; quam Troius heros

452

ut primum iuxta stetit agnovitque per umbras

453

obscuram, qualem primo qui surgere mense

454

aut videt aut vidisse putat per nubila lunam,

455

demisit lacrimas dulcique adfatus amore est:

456

infelix Dido, verus mihi nuntius ergo

457

venerat exstinctam ferroque extrema secutam?

458

funeris heu tibi causa fui? per sidera iuro,

459

per superos et si qua fides tellure sub ima est,

460

invitus, regina, tuo de litore cessi.

461

sed me iussa deum, quae nunc has ire per umbras,

462

per loca senta situ cogunt noctemque profundam,

463

imperiis egere suis; nec credere quivi

464

hunc tantum tibi me discessu ferre dolorem.

465

siste gradum teque aspectu ne subtrahe nostro.

466

quem fugis? extremum fato quod te adloquor hoc est.

467

talibus Aeneas ardentem et torva tuentem

468

lenibat dictis animum lacrimasque ciebat.

469

illa solo fixos oculos auersa tenebat

470

nec magis incepto vultum sermone movetur

471

quam si dura silex aut stet Marpesia cautes.

472

tandem corripuit sese atque inimica refugit

473

in nemus umbriferum, coniunx ubi pristinus illi

474

respondet curis aequatque Sychaeus amorem.

475

nec minus Aeneas casu percussus iniquo

476

prosequitur lacrimis longe et miseratur euntem.

477

Inde datum molitur iter. iamque arva tenebant

478

ultima, quae bello clari secreta frequentant.

479

hic illi occurrit Tydeus, hic inclutus armis

480

Parthenopaeus et Adrasti pallentis imago,

481

hic multum fleti ad superos belloque caduci

482

Dardanidae, quos ille omnis longo ordine cernens

483

ingemuit, Glaucumque Medontaque Thersilochumque,

484

tris Antenoridas Cererique sacrum Polyboeten,

485

Idaeumque etiam currus, etiam arma tenentem.

486

circumstant animae dextra laevaque frequentes,

487

nec vidisse semel satis est; iuvat usque morari

488

et conferre gradum et veniendi discere causas.

489

at Danaum proceres Agamemnoniaeque phalanges

490

ut videre virum fulgentiaque arma per umbras,

491

ingenti trepidare metu; pars vertere terga,

492

ceu quondam petiere rates, pars tollere vocem

493

exiguam: inceptus clamor frustratur hiantis.

494

Atque hic Priamiden laniatum corpore toto

495

Deiphobum videt et lacerum crudeliter ora,

496

ora manusque ambas, populataque tempora raptis

497

auribus et truncas inhonesto vulnere naris.

498

vix adeo agnovit pavitantem ac dira tegentem

499

supplicia, et notis compellat vocibus ultro:

500

Deiphobe armipotens, genus alto a sanguine Teucri,

501

quis tam crudelis optavit sumere poenas?

502

cui tantum de te licuit? mihi fama suprema

503

nocte tulit fessum vasta te caede Pelasgum

504

procubuisse super confusae stragis acervum.

505

tunc egomet tumulum Rhoeteo in litore inanem

506

constitui et magna manis ter voce vocavi.

507

nomen et arma locum servant; te, amice, nequivi

508

conspicere et patria decedens ponere terra.

509

ad quae Priamides: nihil o tibi, amice, relictum;

510

omnia Deiphobo solvisti et funeris umbris.

511

sed me fata mea et scelus exitiale Lacaenae

512

his mersere malis; illa haec monimenta reliquit.

513

namque ut supremam falsa inter gaudia noctem

514

egerimus, nosti: et nimium meminisse necesse est.

515

cum fatalis equus saltu super ardua venit

516

Pergama et armatum peditem gravis attulit alvo,

517

illa chorum simulans euhantis orgia circum

518

ducebat Phrygias; flammam media ipsa tenebat

519

ingentem et summa Danaos ex arce vocabat.

520

tum me confectum curis somnoque gravatum

521

infelix habuit thalamus, pressitque iacentem

522

dulcis et alta quies placidaeque simillima morti.

523

egregia interea coniunx arma omnia tectis

524

emovet, et fidum capiti subduxerat ensem:

525

intra tecta vocat Menelaum et limina pandit,

526

scilicet id magnum sperans fore munus amanti,

527

et famam exstingui veterum sic posse malorum.

528

quid moror? inrumpunt thalamo, comes additus una

529

hortator scelerum Aeolides. di, talia Grais

530

instaurate, pio si poenas ore reposco.

531

sed te qui vivum casus, age fare vicissim,

532

attulerint. pelagine venis erroribus actus

533

an monitu divum? an quae te fortuna fatigat,

534

ut tristis sine sole domos, loca turbida, adires?

535

Hac vice sermonum roseis Aurora quadrigis

536

iam medium aetherio cursu traiecerat axem;

537

et fors omne datum traherent per talia tempus,

538

sed comes admonuit breviterque adfata Sibylla est:

539

nox ruit, Aenea; nos flendo ducimus horas.

540

hic locus est, partis ubi se via findit in ambas:

541

dextera quae Ditis magni sub moenia tendit,

542

hac iter Elysium nobis; at laeva malorum

543

exercet poenas et ad impia Tartara mittit.

544

Deiphobus contra: ne saevi, magna sacerdos;

545

discedam, explebo numerum reddarque tenebris.

546

i decus, i, nostrum; melioribus utere fatis.

547

tantum effatus, et in verbo vestigia torsit.

548

Respicit Aeneas subito et sub rupe sinistra

549

moenia lata uidet triplici circumdata muro,

550

quae rapidus flammis ambit torrentibus amnis,

551

Tartareus Phlegethon, torquetque sonantia saxa.

552

porta adversa ingens solidoque adamante columnae,

553

vis ut nulla virum, non ipsi exscindere bello

554

caelicolae valeant; stat ferrea turris ad auras,

555

Tisiphoneque sedens palla succincta cruenta

556

vestibulum exsomnis servat noctesque diesque.

557

hinc exaudiri gemitus et saeva sonare

558

verbera, tum stridor ferri tractaeque catenae.

559

constitit Aeneas strepitumque exterritus hausit.

560

quae scelerum facies? o virgo, effare; quibusve

561

urgentur poenis? quis tantus plangor ad auras?

562

tum vates sic orsa loqui: dux inclute Teucrum,

563

nulli fas casto sceleratum insistere limen;

564

sed me cum lucis Hecate praefecit Auernis,

565

ipsa deum poenas docuit perque omnia duxit.

566

Cnosius haec Rhadamanthus habet durissima regna

567

castigatque auditque dolos subigitque fateri

568

quae quis apud superos furto laetatus inani

569

distulit in seram commissa piacula mortem.

570

continuo sontis ultrix accincta flagello

571

Tisiphone quatit insultans, torvosque sinistra

572

intentans anguis vocat agmina saeva sororum.

573

tum demum horrisono stridentes cardine sacrae

574

panduntur portae. cernis custodia qualis

575

vestibulo sedeat, facies quae limina servet?

576

quinquaginta atris immanis hiatibus Hydra

577

saevior intus habet sedem. tum Tartarus ipse

578

bis patet in praeceps tantum tenditque sub umbras

579

quantus ad aetherium caeli suspectus Olympum.

580

hic genus antiquum Terrae, Titania pubes,

581

fulmine deiecti fundo volvuntur in imo.

582

hic et Aloidas geminos immania vidi

583

corpora, qui manibus magnum rescindere caelum

584

adgressi superisque Iouem detrudere regnis.

585

vidi et crudelis dantem Salmonea poenas,

586

dum flammas Iovis et sonitus imitatur Olympi.

587

quattuor hic invectus equis et lampada quassans

588

per Graium populos mediaeque per Elidis urbem

589

ibat ovans, diuumque sibi poscebat honorem,

590

demens, qui nimbos et non imitabile fulmen

591

aere et cornipedum pulsu simularet equorum.

592

at pater omnipotens densa inter nubila telum

593

contorsit, non ille faces nec fumea taedis

594

lumina, praecipitemque immani turbine adegit.

595

nec non et Tityon, Terrae omniparentis alumnum,

596

cernere erat, per tota novem cui iugera corpus

597

porrigitur, rostroque immanis vultur obunco

598

immortale iecur tondens fecundaque poenis

599

viscera rimaturque epulis habitatque sub alto

600

pectore, nec fibris requies datur ulla renatis.

601

quid memorem Lapithas, Ixiona Pirithoumque?

602

quos super atra silex iam iam lapsura cadentique

603

imminet adsimilis; lucent genialibus altis

604

aurea fulcra toris, epulaeque ante ora paratae

605

regifico luxu; Furiarum maxima iuxta

606

accubat et manibus prohibet contingere mensas,

607

exsurgitque facem attollens atque intonat ore.

608

hic, quibus invisi fratres, dum uita manebat,

609

pulsatusve parens et fraus innexa clienti,

610

aut qui divitiis soli incubuere repertis

611

nec partem posuere suis (quae maxima turba est),

612

quique ob adulterium caesi, quique arma secuti

613

impia nec veriti dominorum fallere dextras,

614

inclusi poenam exspectant. ne quaere doceri

615

quam poenam, aut quae forma viros fortunave mersit.

616

saxum ingens uolvunt alii, radiisque rotarum

617

districti pendent; sedet aeternumque sedebit

618

infelix Theseus, Phlegyasque miserrimus omnis

619

admonet et magna testatur voce per umbras:

620

discite iustitiam moniti et non temnere divos.

621

vendidit hic auro patriam dominumque potentem

622

imposuit; fixit leges pretio atque refixit;

623

hic thalamum invasit natae vetitosque hymenaeos:

624

ausi omnes immane nefas ausoque potiti.

625

non, mihi si linguae centum sint oraque centum,

626

ferrea vox, omnis scelerum comprendere formas,

627

omnia poenarum percurrere nomina possim.

628

Haec ubi dicta dedit Phoebi longaeva sacerdos,

629

sed iam age, carpe uiam et susceptum perfice munus;

630

acceleremus ait; Cyclopum educta caminis

631

moenia conspicio atque adverso fornice portas,

632

haec ubi nos praecepta iubent deponere dona.

633

dixerat et pariter gressi per opaca viarum

634

corripiunt spatium medium foribusque propinquant.

635

occupat Aeneas aditum corpusque recenti

636

spargit aqua ramumque adverso in limine figit.

637

His demum exactis, perfecto munere divae,

638

devenere locos laetos et amoena virecta

639

fortunatorum nemorum sedesque beatas.

640

largior hic campos aether et lumine vestit

641

purpureo, solemque suum, sua sidera norunt.

642

pars in gramineis exercent membra palaestris,

643

contendunt ludo et fulva luctantur harena;

644

pars pedibus plaudunt choreas et carmina dicunt.

645

nec non Threicius longa cum veste sacerdos

646

obloquitur numeris septem discrimina vocum,

647

iamque eadem digitis, iam pectine pulsat eburno.

648

hic genus antiquum Teucri, pulcherrima proles,

649

magnanimi heroes nati melioribus annis,

650

Ilusque Assaracusque et Troiae Dardanus auctor.

651

arma procul currusque virum miratur inanis;

652

stant terra defixae hastae passimque soluti

653

per campum pascuntur equi. quae gratia currum

654

armorumque fuit vivis, quae cura nitentis

655

pascere equos, eadem sequitur tellure repostos.

656

conspicit, ecce, alios dextra laevaque per herbam

657

vescentis laetumque choro paeana canentis

658

inter odoratum lauris nemus, unde superne

659

plurimus Eridani per silvam volvitur amnis.

660

hic manus ob patriam pugnando vulnera passi,

661

quique sacerdotes casti, dum vita manebat,

662

quique pii vates et Phoebo digna locuti,

663

inventas aut qui vitam excoluere per artis

664

quique sui memores aliquos fecere merendo:

665

omnibus his nivea cinguntur tempora vitta.

666

quos circumfusos sic est adfata Sibylla,

667

Musaeum ante omnis (medium nam plurima turba

668

hunc habet atque umeris exstantem suspicit altis):

669

dicite, felices animae tuque optime vates,

670

quae regio Anchisen, quis habet locus? illius ergo

671

venimus et magnos Erebi tranavimus amnis.

672

atque huic responsum paucis ita reddidit heros:

673

nulli certa domus; lucis habitamus opacis,

674

riparumque toros et prata recentia rivis

675

incolimus. sed uos, si fert ita corde voluntas,

676

hoc superate iugum, et facili iam tramite sistam.

677

dixit, et ante tulit gressum camposque nitentis

678

desuper ostentat; dehinc summa cacumina linquunt.

679

At pater Anchises penitus convalle virenti

680

inclusas animas superumque ad lumen ituras

681

lustrabat studio recolens, omnemque suorum

682

forte recensebat numerum, carosque nepotes

683

fataque fortunasque virum moresque manusque.

684

isque ubi tendentem adversum per gramina vidit

685

Aenean, alacris palmas utrasque tetendit,

686

effusaeque genis lacrimae et vox excidit ore:

687

venisti tandem, tuaque exspectata parenti

688

vicit iter durum pietas? datur ora tueri,

689

nate, tua et notas audire et reddere voces?

690

sic equidem ducebam animo rebarque futurum

691

tempora dinumerans, nec me mea cura fefellit.

692

quas ego te terras et quanta per aequora vectum

693

accipio! quantis iactatum, nate, periclis!

694

quam metui ne quid Libyae tibi regna nocerent!

695

ille autem: tua me, genitor, tua tristis imago

696

saepius occurrens haec limina tendere adegit;

697

stant sale Tyrrheno classes. da iungere dextram,

698

da, genitor, teque amplexu ne subtrahe nostro.

699

sic memorans largo fletu simul ora rigabat.

700

ter conatus ibi colo dare bracchia circum;

701

ter frustra comprensa manus effugit imago,

702

par levibus ventis volucrique simillima somno.

703

Interea videt Aeneas in valle reducta

704

seclusum nemus et virgulta sonantia silvae,

705

Lethaeumque domos placidas qui praenatat amnem.

706

hunc circum innumerae gentes populique volabant:

707

ac veluti in pratis ubi apes aestate serena

708

floribus insidunt variis et candida circum

709

lilia funduntur, strepit omnis murmure campus.

710

horrescit visu subito causasque requirit

711

inscius Aeneas, quae sint ea flumina porro,

712

quive viri tanto complerint agmine ripas.

713

tum pater Anchises: animae, quibus altera fato

714

corpora debentur, Lethaei ad fluminis undam

715

securos latices et longa oblivia potant.

716

has equidem memorare tibi atque ostendere coram

717

iampridem, hanc prolem cupio enumerare meorum,

718

quo magis Italia mecum laetere reperta.

719

o pater, anne aliquas ad caelum hinc ire putandum est

720

sublimis animas iterumque ad tarda reverti

721

corpora? quae lucis miseris tam dira cupido?

722

dicam equidem nec te suspensum, nate, tenebo

723

suscipit Anchises atque ordine singula pandit.

724

Principio caelum ac terras camposque liquentis

725

lucentemque globum lunae Titaniaque astra

726

spiritus intus alit, totamque infusa per artus

727

mens agitat molem et magno se corpore miscet.

728

inde hominum pecudumque genus vitaeque volantum

729

et quae marmoreo fert monstra sub aequore pontus.

730

igneus est ollis vigor et caelestis origo

731

seminibus, quantum non noxia corpora tardant

732

terrenique hebetant artus moribundaque membra.

733

hinc metuunt cupiuntque, dolent gaudentque, neque auras

734

dispiciunt clausae tenebris et carcere caeco.

735

quin et supremo cum lumine vita reliquit,

736

non tamen omne malum miseris nec funditus omnes

737

corporeae excedunt pestes, penitusque necesse est

738

multa diu concreta modis inolescere miris.

739

ergo exercentur poenis veterumque malorum

740

supplicia expendunt: aliae panduntur inanes

741

suspensae ad ventos, aliis sub gurgite vasto

742

infectum elvitur scelus aut exuritur igni:

743

quisque suos patimur manis. exinde per amplum

744

mittimur Elysium et pauci laeta arua tenemus,

745

donec longa dies perfecto temporis orbe

746

concretam exemit labem, purumque relinquit

747

aetherium sensum atque aurai simplicis ignem.

748

has omnis, ubi mille rotam volvere per annos,

749

Lethaeum ad fluvium deus evocat agmine magno,

750

scilicet immemores supera ut convexa revisant

751

rursus, et incipiant in corpora velle reverti.

752

Dixerat Anchises natumque unaque Sibyllam

753

conventus trahit in medios turbamque sonantem,

754

et tumulum capit unde omnis longo ordine posset

755

adversos legere et venientum discere vultus.

756

Nunc age, Dardaniam prolem quae deinde sequatur

757

gloria, qui maneant Itala de gente nepotes,

758

inlustris animas nostrumque in nomen ituras,

759

expediam dictis, et te tua fata docebo.

760

ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,

761

proxima sorte tenet lucis loca, primus ad auras

762

aetherias Italo commixtus sanguine surget,

763

Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,

764

quem tibi longaevo serum Lauinia coniunx

765

educet silvis regem regumque parentem,

766

unde genus Longa nostrum dominabitur Alba.

767

proximus ille Procas, Troianae gloria gentis,

768

et Capys et Numitor et qui te nomine reddet

769

Silvius Aeneas, pariter pietate vel armis

770

egregius, si umquam regnandam acceperit Albam.

771

qui iuvenes! quantas ostentant, aspice, viris

772

atque umbrata gerunt civili tempora quercu!

773

hi tibi Nomentum et Gabios urbemque Fidenam,

774

hi Collatinas imponent montibus arces,

775

Pometios Castrumque Invi Bolamque Coramque;

776

haec tum nomina erunt, nunc sunt sine nomine terrae.

777

quin et avo comitem sese Mauortius addet

778

Romulus, Assaraci quem sanguinis Ilia mater

779

educet. viden, ut geminae stant vertice cristae

780

et pater ipse suo superum iam signat honore?

781

en huius, nate, auspiciis illa incluta Roma

782

imperium terris, animos aequabit Olympo,

783

septemque una sibi muro circumdabit arces,

784

felix prole virum: qualis Berecyntia mater

785

invehitur curru Phrygias turrita per urbes

786

laeta deum partu, centum complexa nepotes,

787

omnis caelicolas, omnis supera alta tenentis.

788

huc geminas nunc flecte acies, hanc aspice gentem

789

Romanosque tuos. hic Caesar et omnis Iuli

790

progenies magnum caeli ventura sub axem.

791

hic vir, hic est, tibi quem promitti saepius audis,

792

Augustus Caesar, divi genus, aurea condet

793

saecula qui rursus Latio regnata per arva

794

Saturno quondam, super et Garamantas et Indos

795

proferet imperium; iacet extra sidera tellus,

796

extra anni solisque vias, ubi caelifer Atlas

797

axem umero torquet stellis ardentibus aptum.

798

huius in adventum iam nunc et Caspia regna

799

responsis horrent divum et Maeotia tellus,

800

et septemgemini turbant trepida ostia Nili.

801

nec vero Alcides tantum telluris obivit,

802

fixerit aeripedem cervam licet, aut Erymanthi

803

pacarit nemora et Lernam tremefecerit arcu;

804

nec qui pampineis victor iuga flectit habenis

805

Liber, agens celso Nysae de vertice tigris.

806

et dubitamus adhuc virtutem extendere factis,

807

aut metus Ausonia prohibet consistere terra?

808

quis procul ille autem ramis insignis olivae

809

sacra ferens? nosco crinis incanaque menta

810

regis Romani primam qui legibus urbem

811

fundabit, Curibus parvis et paupere terra

812

missus in imperium magnum. cui deinde subibit

813

otia qui rumpet patriae residesque movebit

814

Tullus in arma viros et iam desueta triumphis

815

agmina. quem iuxta sequitur iactantior Ancus

816

nunc quoque iam nimium gaudens popularibus auris.

817

uis et Tarquinios reges animamque superbam

818

ultoris Bruti, fascisque videre receptos?

819

consulis imperium hic primus saevasque securis

820

accipiet, natosque pater nova bella moventis

821

ad poenam pulchra pro libertate vocabit,

822

infelix, utcumque ferent ea facta minores:

823

vincet amor patriae laudumque immensa cupido.

824

quin Decios Drusosque procul saevumque securi

825

aspice Torquatum et referentem signa Camillum.

826

illae autem paribus quas fulgere cernis in armis,

827

concordes animae nunc et dum nocte prementur,

828

heu quantum inter se bellum, si lumina vitae

829

attigerint, quantas acies stragemque ciebunt,

830

aggeribus socer Alpinis atque arce Monoeci

831

descendens, gener aduersis instructus Eois!

832

ne, pueri, ne tanta animis adsuescite bella

833

neu patriae validas in viscera vertite viris;

834

tuque prior, tu parce, genus qui ducis Olympo,

835

proice tela manu, sanguis meus! -

836

ille triumphata Capitolia ad alta Corintho

837

victor aget currum caesis insignis Achiuis.

838

eruet ille Argos Agamemnoniasque Mycenas

839

ipsumque Aeaciden, genus armipotentis Achilli,

840

ultus avos Troiae templa et temerata Minervae.

841

quis te, magne Cato, tacitum aut te, Cosse, relinquat?

842

quis Gracchi genus aut geminos, duo fulmina belli,

843

Scipiadas, cladem Libyae, parvoque potentem

844

Fabricium vel te sulco, Serrane, serentem?

845

quo fessum rapitis, Fabii? tu Maximus ille es,

846

unus qui nobis cunctando restituis rem.

847

excudent alii spirantia mollius aera

848

(credo equidem), vivos ducent de marmore vultus,

849

orabunt causas melius, caelique meatus

850

describent radio et surgentia sidera dicent:

851

tu regere imperio populos, Romane, memento

852

(hae tibi erunt artes), pacique imponere morem,

853

parcere subiectis et debellare superbos.

854

Sic pater Anchises, atque haec mirantibus addit:

855

aspice, ut insignis spoliis Marcellus opimis

856

ingreditur victorque viros supereminet omnis.

857

hic rem Romanam magno turbante tumultu

858

sistet eques, sternet Poenos Gallumque rebellem,

859

tertiaque arma patri suspendet capta Quirino.

860

atque hic Aeneas (una namque ire videbat

861

egregium forma iuvenem et fulgentibus armis,

862

sed frons laeta parum et deiecto lumina vultu)

863

quis, pater, ille, virum qui sic comitatur euntem?

864

filius, anne aliquis magna de stirpe nepotum?

865

qui strepitus circa comitum! quantum instar in ipso!

866

sed nox atra caput tristi circumuolat umbra.

867

tum pater Anchises lacrimis ingressus obortis:

868

o gnate, ingentem luctum ne quaere tuorum;

869

ostendent terris hunc tantum fata nec ultra

870

esse sinent. nimium uobis Romana propago

871

visa potens, superi, propria haec si dona fuissent.

872

quantos ille virum magnam Mauortis ad urbem

873

campus aget gemitus! vel quae, Tiberine, videbis

874

funera, cum tumulum praeterlabere recentem!

875

nec puer Iliaca quisquam de gente Latinos

876

in tantum spe tollet avos, nec Romula quondam

877

ullo se tantum tellus iactabit alumno.

878

heu pietas, heu prisca fides invictaque bello

879

dextera! non illi se quisquam impune tulisset

880

obvius armato, seu cum pedes iret in hostem

881

seu spumantis equi foderet calcaribus armos.

882

heu, miserande puer, si qua fata aspera rumpas,

883

tu Marcellus eris. manibus date lilia plenis

884

purpureos spargam flores animamque nepotis

885

his saltem accumulem donis, et fungar inani

886

munere. sic tota passim regione vagantur

887

aeris in campis latis atque omnia lustrant.

888

quae postquam Anchises natum per singula duxit

889

incenditque animum famae venientis amore,

890

exim bella viro memorat quae deinde gerenda,

891

Laurentisque docet populos urbemque Latini,

892

et quo quemque modo fugiatque feratque laborem.

893

Sunt geminae Somni portae, quarum altera fertur

894

cornea, qua ueris facilis datur exitus umbris,

895

altera candenti perfecta nitens elephanto,

896

sed falsa ad caelum mittunt insomnia Manes.

897

his ibi tum natum Anchises unaque Sibyllam

898

prosequitur dictis portaque emittit eburna,

899

ille viam secat ad navis sociosque revisit.

900

Tum se ad Caietae recto fert limite portum.

901

ancora de prora iacitur; stant litore puppes.